Eerste Spaanse vertaling 'Lof der zotheid' van Erasmus ontdekt  15 februari 2012

In de bibliotheek Ets Haim - Livraria Montezinos van de Portugese Synagoge in Amsterdam is onlangs een zeventiende eeuws handschrift geïdentificeerd als een eerste, tot nu toe onbekende, Spaanse vertaling van Erasmus Lof der zotheid (1511). De ontdekking in de bibliotheek van de Portugese Synagoge werd gedaan door Hispanisten Prof. dr. Harm den Boer (NL) en Dr. Jorge Ledo (ES), verbonden aan de Leerstoel Spaanse letterkunde van de Universität Basel.

De vondst kan spectaculair genoemd worden omdat Lof der zotheid (Moriae encomium) en andere werken van Erasmus door de Spaanse Inquisitie in 1559 op de Index van verboden werken waren gezet. Pas in 1842, acht jaar nadat de Inquisitie definitief was afgeschaft, verscheen een eerste Spaanse vertaling in druk.

De ideeën van Erasmus vonden grote weerklank in het Spanje van Karel V, maar kwamen door Luther´s breuk met de katholieke kerk in een kwaad daglicht te staan. Er is veel gespeculeerd over het bestaan van vroege Spaanse vertalingen van Lof der zotheid, waarvan sporen zouden zijn te vinden in de bekende schelmenroman Lazarillo de Tormes en in Cervantes' Don Quijote. Nooit was er echter bewijs gevonden.

Het handschrift, dat in de historische bibliotheek Ets Haim van de Portugese Synagoge in Amsterdam wordt bewaard, staat in een gedrukte catalogus van de bibliotheek vermeld, maar zijn belang als eerste Spaanse vertaling van Lof der zotheid was tot nu toe aan de aandacht van de wetenschap ontsnapt.

De historische achtergrond van de Portugees-Israëlietische Gemeente, opgericht door joden die tot de vervolgde minderheid behoorden van de Spaanse en Portugese nieuw christenen (bekeerde joden of hun afstammelingen) geeft de aanwezigheid van het handschrift in de bibliotheek van de synagoge een speciale dimensie. Hoewel Erasmus weinig sympathie koesterde voor de joden, waren zijn opvattingen van eenvoud en innerlijke vroomheid erg populair onder deze nieuw christenen.

Hoe het handschrift in de bibliotheek is beland, is op dit moment niet vast te stellen. De tekst is te vinden in een eenvoudig kalfsperkamenten bandje van quarto formaat (c. 19 x 15 cm), geschreven op papier, in een Iberisch handschrift dat kenmerkend is voor de zeventiende eeuw. Taalkundige eigenschappen doen echter vermoeden dat het handschrift teruggaat op een zestiende eeuwse tekst, die als verloren moet worden beschouwd. Dr. Jorge Ledo en Prof. Harm den Boer werken momenteel gezamenlijk aan een kritische uitgave van het handschrift, die ze dit jaar hopen te voltooien.

Het handschrift is vanaf 15 februari te bezichtigen in de schatkamers van de Portugese Synagoge. De bibliotheek Ets Haim - Livraria Montezinos is slechts op afspraak te bezoeken.

Lezing: Erasmus aan de Amstel

Op 26 februari om 14.00 uur geeft Prof. dr. Harm den Boer een lezing in het Joods Historisch Museum. Hij gaat in op de vondst die hij samen met zijn collega Dr. Jorge Ledo heeft gedaan van de eerste tot nu toe onbekende vertaling van Erasmus Lof der zotheid. Hij zal een aantal details van het handschrift bespreken, zoals de vaststelling waar het werkje vandaan komt, hoe het in de bibliotheek kan zijn beland en wat de voornaamste eigenschappen zijn van de Spaanse tekst van de vertaling. Meer informatie

Joods Cultureel Kwartier Amsterdam
Ets Haim en de statige Portugese Synagoge vormen samen met het cultureel toonaangevende Joods Historisch Museum, het JHM Kindermuseum en het indringende monument de Hollandsche Schouwburg het Joods Cultureel Kwartier Amsterdam.